KENTSEL RANTLAR VE VERGİLEMESİ

RANT SAĞLAMA-RANT KOLLAMA (RENT SEEKING)

Kentsel rantların oluşum ve bölüşüm süreçlerinin incelenmesinde dikkate alınması gereken bir diğer kavram ise “rant kollama” kavramıdır. Bu kapsamda, rant sağlama ile rant kollama kavramları farklı anlamlar ifade etmektedir.

Kişiler sahip olduğu değer ve mallar nedeniyle, zaman zaman koşullarda meydana gelen değişimler neticesinde belli ilave gelirler elde edebilirler. Kendileri dışında gelişen olaylar nedeniyle örneğin, imar değişikliği nedeniyle bir kimsenin arsasının değerindeki artış durumunda ilgilinin rant sağlamasından bahsetmek mümkündür. Bu kapsamda rant sağlama çoğu kez meşru bir zeminde ortaya çıkar. Rant kollamada (rant seeking) ise durum farklıdır.

Belli bir alandan rant sağlamaya ilişkin olarak kişiler özel ve çoğu kez hukuk dışı veya ahlak dışı davranışlarda bulunurlar ve sağlanan rant bu eylemlerin bir sonucudur. Örneğin kişilerin sahip olduğu büyük gayrimenkullerin imar durumunun bu gayrimenkullerin değerini önemli düzeyde artıracak şekilde değiştirilmesi için yürütülen çabalar, ilgili kişilerin çeşitli araçlarla veya sağlanan menfaatlerle ikna edilmesi birer rant kollama faaliyetidir.

Bu kapsamda rant kollama, çıkar ve baskı gruplarının Devlet tarafından suni olarak yaratılmış bir ekonomik transferi elde etmek için giriştikleri faaliyetlere ve bu amaçla yapmış oldukları harcamalara verilen isimdir. Suni rant ile kastedilen, bizzat Devlet tarafından bazı ekonomik faaliyetler üzerinde sınırlamalar konulması veya ekonomik nitelikli veya ekonomik sonuçlar doğuran faaliyetlerin bizzat Devlet tarafından düzenlenmesi suretiyle ortaya çıkan rantlardır. Bu yönüyle rant kollama, ortaya çıkan suni rantı elde etmek için girişilen faaliyet ve çabalara verilen isimdir (Aktan 2003, 19).

Rant kollama, monopol kollama, tarife kollama, lisans kollama, kota kollama, teşvik kollama, insider trading (içeriden bilgi edinme, içeriden bilgi sızdırma), tüyo kollama gibi değişik şekillerde söz konusu olabilmektedir. Diğer yandan rant kollama; rantın yaratılması, yaratılan rantın dağıtılması ve bu rantların kollanması aşamalarından oluşmaktadır (Aktan 2003, 19).

Doğal bir şekilde ortaya çıkan rantlara sahip olanlarca daha fazla kâr elde edilmeye çalışılması durumuna ise kâr kollama denilmektedir. Doğal rantlar piyasa mekanizması içinde arz ve talep dengesine göre oluşurlar. Aşırı taleple karşılaşan mallar ilave bir rant elde edebilir. Kâr kollama, ekonomik açıdan rasyonel bir davranış tarzı olarak görülebilir. Buna karşılık rant kollama da Devlet müdahale ve düzenlemeleri ile bir konuda suni olarak yaratılan rantın elde edilmesine yönelik çabalar söz konusudur (Çaha 2003, 47). Rant kollama, rantın piyasadaki doğal oluşumunun ve kullanımının dışında, siyasi süreçte söz konusu olmaktadır. Dinamik piyasa koşullarında gerçek rantlar oluşurken, siyasi süreçte suni rantlar meydana getirilmektedir (Altay 2003, 106).

Politik süreçte Devletin düzenleyici, sınırlayıcı ve müdahaleci politikaları suni rantların ortaya çıkmasına neden olur. Devlet bu anlamda rant yaratan ve dağıtan önemli bir mekanizmadır.

Ayrıca rant kollama faaliyetleri yasal bir zeminde olabileceği gibi yasa dışı zeminde de gerçekleşmektedir. Ancak Devlet tarafından üretilen suni rantların fazlalığı bu rantların elde edilmesine yönelik olumsuz olaylarını artıran bir unsur olmaktadır. Bu kapsamda rant kollama faaliyetleri çerçevesinde, ortaya çıkan suni rantların elde edilmesi amacıyla çoğu kez rüşvet, yolsuzluk, tehdit ve zora dayanan yöntemlere başvurulabilmektedir (Altay 2003, 110).

03.04.2017

Dr. Hasan AYKIN

Bu çalışmadaki katkıları için Mustafa Öcelan’a teşekkür ederim.

KAYNAKLAR

Aktan, C. C. (2003). Görünmez Ayak ve Milletlerin İsrafı: Rant Kollama. C. C. Aktan içinde, Yasal Soygun Çıkar Grupları ve Rant Kollama (s. 15-34). İstanbul: Zaman Kitap.

Altay, A. (2003). Rant Kollama, Demokrasi ve Ekonomik Gelişme. C. C. Aktan içinde, Yasal Soygun Çıkar Grupları ve Rant Kollama (s. 105-118). İstanbul: Zaman Kitap.

Çaha, H. (2003). Rant Kollayan Bir Topluma Doğru. C. C. Aktan içinde, Yasal Soygun Çıkar Grupları ve Rant Kollama (s. 45-88). İstanbul: Zaman Kitap.