yolsuzluk

Vergi Etiği, Vergiye Uyumu Açıklayan Teoriler, Vergi Uyumunu Etkileyen Unsurlar

Vergi Etiği (Ahlakı) Nedir? 

Vergi etiği (tax morale/tax ethics) vergi ödeme konusundaki içsel bir motivasyon olarak tanımlanmaktadır. Buradaki içsel motivasyon (intrinsic motivation), dışsal bir zorlama ve baskı olmaksızın gönüllü vergi ödemeye işaret etmektedir. Yakalandığında karşı karşıya kalabileceği maliyetler ve cezalar nedeniyle değil; içsel motivasyonla yapılan vergiye uyumu ifade eder.

Vergiye Uyumu Açıklayan Teoriler

Bireyler, vergiye gönüllü olarak uyum gösterirler (compliance) ya da yakalanma ve cezalandırılma riskini gözönüne uyum göstermezler (non-compliance). Literatürde vergiyi gönüllü uyum gösterme ve göstermeme konusunu açıklayan başlıca iki teori bulunmaktadır:

  • Rasyonel tercih yaklaşımı (modeli) ve
  •  Ahlaki duygular teorisi.

Rasyonel tercih modeline göre, rasyonel ekonomik birey yakalanma olasılığı ve cezaların büyüklüğü gibi etmenleri dikkate alarak gönüllü uyum (voluntary compliance) düzeyini belirler; imkanlar dahilinde az vergi ödemeyi ya da hiç ödememeyi tercih edecek tutum ve davranışları yeğler.

Literatürde “tutumsal model” (attitudinal model) veya “ahlaki duygular teorisi” (the
theory of moral sentiments) olarak da yaklaşıma göre, bireylerin vergi ödeme veya ödememe tercihlerini belirleyen tek etken bireysel çıkar ve bireysel fayda fonksiyonunu maksimize etmek değildir.

Vergiye Uyumu Belirleyen veya Etkileyen Faktörler

Bireylerin vergi ödeme veya ödememe konusundaki tutum ve davranışlarını belirleyen diğer etkenlerin başında psikolojik algılama gelmektedir. Ekonomik-mali faktörler dışında bireyleri vergi ödemeye ya da ödememeye yönelten faktörleri genel olarak beş ayrı grupta toplamak mümkündür:

Psikolojik faktörler:  Vergiye karşı gösterdiğimiz tutum ve davranışlarımız, çoğunlukla onu nasıl algıladığımıza bağlı bulunmaktadır.

Ahlaki faktörler: Ahlak, toplumsal yaşamda, belirli kişi, grup ya da toplum için belirli zamanda ve belirli bir yerde geçerli olan (ya da geçerli olması beklenen) değer yargılarının, örf, adet, norm ve kuralların oluşturduğu bir sistem bütünüdür  Vergi ödemeyi bir ödev etiği olarak ele alan ve vergi kaçakçılığını ayıplayan ve kınayan bir toplumda bireylerin vergiye gönüllü uyumu artacaktır.

Kültürel faktörler: Kültürel değerler zaman içinde kabul edilme durumuna göre tüm topluma yayılır ve toplumların ve grupların davranışlarını, inançlarını, tutumlarını ve değerlerini oluşturur. Bu bakımdan kültür, toplumların tarihsel süreç içerisinde karşılaştıkları her tür ihtiyaçlarına karşı geliştirdikleri ortak çözümler bütünüdür . Hiç şüphesiz, ahlaki normları da içine alan kültür altyapısı ile vergiye gönüllü uyum arasında çok yakın bir ilişki söz konusudur.

Kurumsal faktörler: Bireylerin gönüllü olarak vergi ödeme karar ve tercihlerini ayrıca “kurumsal faktörler” ile de ilişkilendirmek mümkündür. Esasen kurallar ve kurumlar (rules and institutions) “kültür” adını verdiğimiz yapının temel taşlarıdır.

Dinsel faktörler: Dinler ve inançlar da şüphesiz bireylerin vergisel ödev ve yükümlülüklerini yerine getirme açısından önem taşır. Birey sadece kendi çıkarını düşünen bir bencil “homo economicus” değildir, o aynı zamanda başkalarına yardım etmeyi arzular, dinin emir ve talimatlarını yerine getirmeyi kendine görev bilir.

Siyasal faktörler: Siyasal yönetim biçiminin meşruiyyeti, demokrasinin temel araçlarının (katılımcılık, yerinden yönetim vs.) uygulanma düzeyi ve benzeri siyasal faktörler vergi ödeme/ödememe tercihleri üzerinde etkili olabilir.

İdari-yönetimsel faktörler: Genel olarak iyi devlet yönetimi (good public governance) ile vergiyi gönüllü ödeme arasında çok yakın bir ilişki bulunmaktadır. Dar anlamda ise iyi vergi yönetimi ile vergi ödeme eğilimi yakından ilişkilidir.

Hukuksal faktörler: Vergi hukuku vergi ile ilgili maddi ve şekli vergi mükellefiyetlerini belirleyen yazılı hukuk kurallarından oluşur. Vergi kanunlarında, vergi suç ve cezaları açık olarak belirlenir. Dolayısıyla, bireylerin vergi kaçırma kararları, vergi kanunlarında öngörülen vergi suç ve cezaları ile yakından alakalıdır.

vergidosyasi.com

Kaynaklar: 

Aktan, C.C. ve Savaşan, F. (2009), Kayıtdışı Ekonomi ve Etik, Yolsuzluğun Önlenmesi İçin Etik Projesi, Akademik Araştırma Çalışması,

Aktan, C.C. ve Tutar, H (2006), “Organizasyonlarda Kurallar ve Kurumlar: Kurum Kültürü”, içinde: C. Can Aktan (Ed), Kurumsal Kültür, Ankara: SPK Yayını.